LPG Shortage :भारतामध्ये जेव्हा गॅस सिलिंडरचा तुटवडा किंवा पुरवठा उशिरा होण्याच्या बातम्या येतात, तेव्हा एक प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो—जर देश कच्चं तेल, पेट्रोल आणि डिझेल महिन्यांच्या महिन्यांसाठी साठवू शकतो, तर मग गॅससाठी तसं का शक्य होत नाही?
आज भारत जगातील मोठ्या ऊर्जा वापरकर्त्या देशांपैकी एक बनला आहे. उद्योग, वीज निर्मिती आणि घरगुती वापर यासाठी इंधनाची मागणी सातत्याने वाढत आहे. त्यामुळे ऊर्जा सुरक्षितता हा देशासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा बनला आहे. मात्र तेल आणि गॅस साठवण्याची पद्धत पूर्णपणे वेगळी असल्यामुळे गॅसचा मोठा साठा तयार करणे हे तुलनेने अधिक कठीण ठरते.
तेल साठवणं तुलनेने सोपं का?
कच्चं तेल, पेट्रोल आणि डिझेल ही इंधनं द्रव स्वरूपात असतात. सामान्य तापमानातही ती द्रव अवस्थेत राहतात. त्यामुळे मोठ्या टाक्यांमध्ये किंवा जमिनीखाली तयार केलेल्या साठवण गुहांमध्ये ती सहज साठवता येतात.
भारताने आपत्कालीन परिस्थितीसाठी धोरणात्मक पेट्रोलियम साठे तयार केले आहेत. आंध्र प्रदेशातील विशाखापट्टणम, कर्नाटकातील मंगळुरू आणि पादूर येथे भूमिगत गुहांमध्ये मोठ्या प्रमाणात कच्चं तेल साठवले जाते.
या साठ्याचा उद्देश असा आहे की, युद्धसदृश परिस्थिती, जागतिक संकट किंवा आयात पुरवठ्यात अडथळा निर्माण झाला तरी देशात काही आठवडे किंवा महिने इंधनाचा पुरवठा सुरू राहावा.
गॅस साठवणं इतकं अवघड का?
गॅस साठवण्याचं मुख्य आव्हान म्हणजे त्याचं स्वरूप. सामान्य तापमानात गॅस हा वायू अवस्थेत असतो. त्यामुळे तेलासारखा मोठ्या टाक्यांमध्ये सहज साठवता येत नाही.
गॅस साठवण्यासाठी मुख्यतः दोन पद्धती वापरल्या जातात:
- उच्च दाबाखाली साठवण – गॅसला खूप जास्त दाब देऊन लहान जागेत साठवला जातो.
- अतिशय कमी तापमानात द्रवरूप करणे – गॅसला अत्यंत थंड करून द्रव बनवले जाते.
या दोन्ही प्रक्रियांसाठी विशेष तंत्रज्ञान, मजबूत टाक्या आणि उच्च सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक असते. त्यामुळे गॅस साठवणूक ही तेलाच्या तुलनेत अधिक खर्चिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या गुंतागुंतीची ठरते.
LNG म्हणजे काय?
LNG म्हणजे Liquefied Natural Gas अर्थात द्रवरूप नैसर्गिक वायू. नैसर्गिक वायूला सुमारे -162°C तापमानावर थंड केल्यास तो द्रव अवस्थेत बदलतो.
या प्रक्रियेमुळे गॅसचे आकारमान जवळपास 600 पट कमी होते. त्यामुळे समुद्री मार्गाने किंवा लांब अंतरावर वाहतूक करणे सोपे होते.
मात्र LNG साठी विशेष प्लांट, क्रायोजेनिक टाक्या आणि एलएनजी जहाजांची गरज असते. त्यामुळे त्याची साठवण आणि वाहतूक दोन्ही प्रक्रिया अत्यंत खर्चिक असतात.
LPG म्हणजे काय?
LPG म्हणजे Liquefied Petroleum Gas. हा पेट्रोलियम प्रक्रियेदरम्यान मिळणारा गॅस असून त्यात मुख्यतः प्रोपेन आणि ब्युटेन हे घटक असतात.
LPG थोड्या दाबाखाली सामान्य तापमानात द्रव स्वरूपात ठेवता येतो. म्हणूनच तो सिलिंडरमध्ये साठवून घरगुती स्वयंपाकासाठी वापरला जातो.
भारतात घरगुती गॅस वितरणामध्ये तीन प्रमुख कंपन्यांची भूमिका आहे:
- Indian Oil Corporation
- Bharat Petroleum
- Hindustan Petroleum
या कंपन्यांच्या देशभरात हजारो बॉटलिंग प्लांट आणि मोठं वितरण जाळं आहे.
LNG आणि LPG मध्ये काय फरक?
LNG आणि LPG हे दोन्ही गॅस असले तरी त्यांची रचना, वापर आणि साठवण पद्धत वेगळी असते.
| मुद्दा | LPG | LNG |
|---|---|---|
| स्त्रोत | पेट्रोलियम प्रक्रियेतून | नैसर्गिक वायूपासून |
| साठवण | सिलिंडरमध्ये | मोठ्या क्रायोजेनिक टाक्यांमध्ये |
| वापर | घरगुती स्वयंपाक | वीज निर्मिती, उद्योग |
| तापमान | सामान्य तापमानात दाबाखाली | -162°C वर द्रवरूप |
भारतात LNG कुठून येते?
भारताला आवश्यक असलेल्या नैसर्गिक वायूचा मोठा भाग आयातीवर अवलंबून आहे. मुख्यतः खालील देशांकडून LNG आयात केली जाते:
- कतार
- ऑस्ट्रेलिया
- अमेरिका
- रशिया
- संयुक्त अरब अमिरात
भारतामध्ये हाजिरा, कोची आणि धामरा यांसारख्या एलएनजी टर्मिनलमध्ये आयात केलेल्या LNG ला पुन्हा वायू स्वरूपात बदलून पाइपलाइनद्वारे देशभर पाठवले जाते.
भारतात LPG ची टंचाई का निर्माण होते?
भारत आपल्या LPG गरजेपैकी 60 टक्क्यांहून अधिक गॅस आयात करतो. त्यामुळे जागतिक स्तरावर युद्ध, पुरवठ्यातील अडथळे किंवा बाजारातील चढउतार यांचा थेट परिणाम भारतावर होतो.
याशिवाय LPG चा पुरवठा हा अनेक टप्प्यांमधून जातो:
रिफायनरी → बॉटलिंग प्लांट → गॅस एजन्सी → ग्राहक
या लांबलचक पुरवठा साखळीतील कोणत्याही टप्प्यावर अडथळा निर्माण झाला तर तात्पुरती टंचाई निर्माण होऊ शकते.
पुढील काळात भारतासाठी काय आव्हान?
भारताची अर्थव्यवस्था वेगाने वाढत असल्याने ऊर्जा गरजाही वाढत आहेत. त्यामुळे तज्ज्ञांच्या मते पुढील काळात भारताने खालील बाबींवर भर देणे आवश्यक आहे:
- गॅस साठवण क्षमता वाढवणे
- आयात स्रोतांमध्ये विविधता आणणे
- देशांतर्गत गॅस उत्पादन वाढवणे
- LNG पायाभूत सुविधा मजबूत करणे
या उपाययोजनांमुळेच भविष्यात भारत ऊर्जा सुरक्षिततेच्या बाबतीत अधिक सक्षम होऊ शकतो.