एकेकाळी भात उत्पादनात अग्रेसर म्हणून ओळख असलेला रायगड जिल्हा आज वेगळ्याच वळणावर उभा आहे. “भाताचे कोठार” ही ओळख हळूहळू धूसर होत चालली आहे. कारण – वेगाने वाढणारे शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, महामार्गांचे जाळे आणि प्रकल्पांसाठी होणारे भूसंपादन. परिणामी, शेतजमिनीला अक्षरशः सोन्याचा भाव आला असून, जमीन विकण्याकडे शेतकऱ्यांचा कल वाढताना दिसतो आहे.
घटते भात लागवड क्षेत्र, कमी होत चाललेले उत्पादन
२०१८-१९ मध्ये जिल्ह्यातील भात लागवड क्षेत्र तब्बल १ लाख २४ हजार हेक्टर होते. ते आता घटून ८३ हजार हेक्टरांवर आले आहे. म्हणजे काही वर्षांतच हजारो हेक्टर जमीन शेतीबाहेर गेली आहे.
- यंदाचे प्रति हेक्टर उत्पादन: २०८१.३२ किलो
- गतवर्षीपेक्षा घट: ७४६ किलो प्रति हेक्टर
उत्पादनातील ही घट केवळ आकड्यांची नाही, तर शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर आणि अन्नसुरक्षेवर थेट परिणाम करणारी आहे.
सिंचनाचा अभाव – शेतीची मोठी अडचण
जिल्ह्यातील एकूण शेतजमिनीपैकी केवळ https://wegwanmaharashtra.in/wp-admin/post.php?post=78&action=edithttps://wegwanmaharashtra.in/wp-admin/post.php?post=78&action=edit हेक्टर क्षेत्र सिंचित आहे.
- २,२८८ हेक्टर – विहिरींवर अवलंबून
- ४,१७७ हेक्टर – धरणे, कालवे व इतर साधनांद्वारे
- Land Price Hike
बहुतांश शेती अजूनही खरिपाच्या पावसावर अवलंबून आहे. अवेळी पाऊस, नैसर्गिक आपत्ती आणि बदलते हवामान यामुळे उत्पादनात अनिश्चितता वाढली आहे. “शेतात टाकलेला पैसा निघत नाही” ही भावना बळावत आहे.
औद्योगिकीकरण आणि महामार्गांचा प्रभाव
जिल्ह्यात महाड, रोहा, पाताळगंगा, रसायनी, खोपोली, खालापूर, माणगाव, अलिबाग, तळोजा या भागांत औद्योगिक क्षेत्रे विकसित झाली आहेत.
त्याचबरोबर मुंबई-गोवा महामार्ग, मुंबई-पुणे महामार्ग यांसारख्या प्रमुख रस्त्यांमुळे हजारो हेक्टर जमीन संपादित झाली आहे.
आता प्रस्तावित रेवस-रेड्डी महामार्ग आणि अलिबाग-विरार कॉरिडॉर यांसाठीही भूसंपादन प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे येत्या काळात भात लागवड क्षेत्र आणखी घटण्याची शक्यता आहे.
जमिनीला ‘सोन्याहून अधिक’ दर Land Price Hike
राजधानीच्या विकासाच्या प्रभावामुळे आणि बाहेरील गुंतवणूकदारांच्या वाढत्या मागणीमुळे जमिनीचे दर गगनाला भिडले आहेत.
- बाहेरील व्यक्ती जमीन खरेदीसाठी उत्सुक
- शेतीतून कमी परतावा
- नवीन पिढीचा शेतीकडे कमी ओढा
या सर्व कारणांमुळे शेतकरी जमीन विकणे हा पर्याय स्वीकारत आहेत. अनेक ठिकाणी प्रकल्पांसाठी घेतलेली जमीन वर्षानुवर्षे पडीकच पडली आहे, ज्यामुळे उत्पादनक्षम क्षेत्र आणखी कमी होत आहे.
भविष्यातील प्रश्नचिन्ह
जर हीच परिस्थिती कायम राहिली, तर रायगडची “भाताचे कोठार” ही ओळख इतिहासजमा होण्याची भीती आहे.
- सिंचन सुविधा वाढवणे
- शाश्वत शेती पद्धती अवलंबणे
- प्रकल्पांसाठी नियोजनबद्ध भूसंपादन
- शेतकऱ्यांना योग्य हमीभाव व संरक्षण
या उपाययोजना राबवल्या गेल्या तरच शेतीचे अस्तित्व टिकू शकेल.
निष्कर्ष
रायगड जिल्ह्यातील शेतजमिनी आज विकासाच्या नावाखाली वेगाने कमी होत आहेत. जमिनीला सोन्याचा भाव मिळत असला तरी, त्यामागे शेतीचे भविष्य धोक्यात येण्याची भीती दडलेली आहे.
शेतकरी, शासन आणि समाज यांनी एकत्रितपणे शाश्वत विकासाचा मार्ग स्वीकारला, तरच भाताच्या पिकांनी पुन्हा एकदा रायगडची शान वाढवू शकतील.