Shankarrao Kulkarni Mira Mini Car: गुढीपाडवा हा मराठी नववर्षाचा प्रारंभ मानला जाणारा सण केवळ परंपरा आणि संस्कृतीपुरता मर्यादित नाही, तर तो नव्या स्वप्नांचा आणि नव्या सुरुवातींचा प्रतीकही आहे. अशाच एका स्वप्नाळू आणि जिद्दी मराठी माणसाने अनेक वर्षांपूर्वी भारतात एक ऐतिहासिक कामगिरी करून दाखवली होती. अत्यंत साध्या पार्श्वभूमीतून आलेल्या शंकरराव कुलकर्णी यांनी देशातील पहिली स्वदेशी मिनी कार तयार करून इतिहास रचला.
कोल्हापूरचे सुपुत्र असलेल्या शंकरराव कुलकर्णी यांचे शिक्षण केवळ सातवीपर्यंत झाले होते. मात्र, त्यांची जिद्द, कल्पकता आणि मेहनत अफाट होती. त्यांनी १९७० च्या दशकात ‘मिरा मिनी कार’ तयार केली—त्या काळात जेव्हा भारतात स्वस्त आणि सर्वसामान्यांसाठी परवडणाऱ्या कारची संकल्पनाही फारशी विकसित झाली नव्हती.
‘मिरा मिनी कार’ची वैशिष्ट्ये काय होती?
शंकररावांनी बनवलेली ही कार त्या काळासाठी अत्यंत आधुनिक आणि उपयुक्त होती. या कारमध्ये १४ एचपी क्षमतेचे इंजिन देण्यात आले होते. कारचा वेग ८० ते ९० किमी प्रति तास इतका होता, तर मायलेज तब्बल १९ ते २० किमी प्रति लिटर मिळत होते—जे आजच्या काळातही चांगले मानले जाते.
या कारमध्ये चार जण आरामात बसू शकत होते. विशेष म्हणजे, कारचे इंजिन मागील बाजूस बसवण्यात आले होते आणि पुढील भागात सामान ठेवण्यासाठी जागा देण्यात आली होती. कारमध्ये तीन दरवाजे होते आणि रबर सस्पेन्शनसारखी वेगळी तांत्रिक रचना वापरण्यात आली होती. याशिवाय, कारचे ग्राउंड क्लिअरन्स ६ ते ११ इंचांपर्यंत बदलता येत होते—जे भारतीय रस्त्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरले असते.
फक्त १२ हजारांत कार!
त्या काळात शंकरराव कुलकर्णी यांनी या कारची किंमत फक्त १२,००० रुपये ठेवली होती. ही किंमत सर्वसामान्य कुटुंबालाही परवडणारी होती. मात्र, या कारच्या निर्मितीसाठी त्यांना तब्बल ५० लाख रुपयांचा खर्च करावा लागला होता—जो त्यांनी स्वतःच्या मेहनतीने उभा केला.
सरकारकडून परवानगी नाकारली
इतकी नाविन्यपूर्ण आणि उपयुक्त कार तयार करूनही शंकरराव कुलकर्णी यांना मोठा अडथळा आला तो म्हणजे सरकारी परवानगी. त्यांनी कार रस्त्यावर आणल्यानंतर लोकांनी तिचे कौतुक केले आणि तिला ‘बेबी कार’ असे नाव दिले. पण केंद्र सरकारकडून या कारला मान्यता मिळाली नाही.
निराश न होता शंकररावांनी ही कार थेट कोल्हापूरहून खंडाळा घाट पार करत मुंबईपर्यंत चालवत नेली. मुंबईतील गेटवे ऑफ इंडियावर त्यांनी कारचे प्रदर्शन भरवले. लोकांनी मोठ्या उत्साहाने ही कार पाहिली, पण तरीही धोरणात्मक कारणांमुळे या प्रकल्पाला हिरवा कंदील मिळाला नाही.
मराठी जिद्दीचा अभिमान
शंकरराव कुलकर्णी यांची ही कहाणी केवळ एका कारची नाही, तर ती जिद्द, आत्मविश्वास आणि मराठी माणसाच्या कर्तृत्वाची साक्ष आहे. अत्यंत मर्यादित शिक्षण आणि साधनसामग्री असूनही त्यांनी देशाला एक नवी दिशा देण्याचा प्रयत्न केला.
आज गुढीपाडव्याच्या शुभमुहूर्तावर अशा प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वाची आठवण करून देणं म्हणजे नव्या पिढीला स्वप्न पाहण्याची आणि ती पूर्ण करण्याची प्रेरणा देणं होय.
निष्कर्ष
आज भारतात ऑटोमोबाईल क्षेत्र झपाट्याने विकसित होत असताना, शंकरराव कुलकर्णी यांच्यासारख्या विस्मृतीत गेलेल्या नवोपक्रमकर्त्यांचे योगदान लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे. त्यांची ‘मिरा मिनी कार’ ही केवळ एक वाहन नव्हती, तर ती स्वदेशी विचारसरणीची आणि आत्मनिर्भरतेची सुरुवात होती.
गुढीपाडव्याच्या या मंगलदिनी, अशा प्रेरणादायी कथा आपल्याला नव्या उंची गाठण्याची प्रेरणा देतात.